Sự xuất hiện của ngôi nhà bê tông “lạc quẻ” tại Lô Lô Chải, ngôi làng vừa được UN Tourism vinh danh, đang gây bão dư luận. Giữa lúc “nóng” như lửa, kinh nghiệm từ Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc đã kịp thời “mách nước” Việt Nam cách cân bằng giữa hiện đại và bảo tồn, để Lô Lô Chải vừa giữ được hồn cốt, vừa nâng tầm cuộc sống cư dân.

Cuối năm 2025, làng Lô Lô Chải, Tuyên Quang (tiền thân là Hà Giang cũ) rúng động bởi sự xuất hiện của một ngôi nhà hai tầng bằng khung bê tông. Ngôi làng này, chỉ mới tháng 10 cùng năm, còn đang “phổng mũi” vì được Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc (UN Tourism) vinh danh là “Làng du lịch tốt nhất thế giới” nhờ vẻ đẹp văn hóa Lô Lô, cảnh quan cao nguyên đá hùng vĩ và hướng đi du lịch bền vững. Ấy vậy mà, “con sâu làm rầu nồi canh” kia đã làm dấy lên một cuộc tranh cãi không hồi kết: Lô Lô Chải có mất chất? Phải chăng ta đang vấp phải bài toán khó của sự phát triển mà chưa có lời giải?

Hiện tại, địa phương vẫn đang “loay hoay” tìm một bộ quy chuẩn kiến trúc cân bằng giữa bảo tồn và xây dựng mới. Mọi thứ vẫn đang được quản lý, giám sát dựa trên Quy chế quản lý kiến trúc điểm dân cư nông thôn và Hương ước thôn Lô Lô Chải. Nhưng rõ ràng, thực tế đang đòi hỏi nhiều hơn thế.

Thế nhưng, Lô Lô Chải không đơn độc! Rất nhiều làng cổ trứ danh khắp thế giới cũng từng phải vật lộn với những thách thức tương tự. Và rồi, họ đã tìm ra những “công thức vàng” để vừa giữ được hồn cốt ngàn năm, vừa “thay áo mới” cho cuộc sống cư dân thêm phần tiện nghi.

Shirakawago, Nhật Bản – Hiện đại bên trong, cổ kính bên ngoài

Xứ sở mặt trời mọc có Shirakawago, làng cổ hình thành từ thế kỷ 17 ở tỉnh Gifu, nổi tiếng với kiến trúc gassho-zukuri. Những mái tranh dốc đứng như hai bàn tay chắp lại, kiên cường chống chọi với tuyết dày, đã được UNESCO công nhận Di sản Thế giới năm 1995. Nghe thì “oách” vậy, nhưng kiểu nhà này cũng đầy rẫy vấn đề: mái tranh dễ cháy, nhanh xuống cấp, chi phí thay thì “chát chúa”, mà nhà cổ thì làm sao đáp ứng nổi yêu cầu an toàn, sưởi ấm, sinh hoạt hiện đại?

Nhưng người Nhật đã giải quyết cực kỳ “cao tay”. Họ cho phép gia cố kết cấu thép, lắp đặt hệ thống phòng cháy, điện nước hiện đại… TẤT CẢ ĐỀU DIỄN RA BÊN TRONG! Còn bên ngoài? TUYỆT ĐỐI giữ nguyên lớp vỏ bằng vật liệu tự nhiên. Các chương trình hỗ trợ tài chính, phong trào cộng đồng “Machizukuri” (kiến tạo đô thị) cũng được triển khai rầm rộ để chia sẻ chi phí tu bổ. Vừa an toàn, vừa kinh tế, mà làng vẫn “nguyên zin” vẻ đẹp ngàn xưa. Đúng là một công đôi việc!

Bukchon Hanok, Hàn Quốc – Làng cổ ‘chơi trội’ giữa lòng Seoul

Ngay giữa trái tim Seoul hiện đại, làng Bukchon Hanok sừng sững với lịch sử hơn 600 năm, từng là nơi ở của giới quý tộc thời Joseon. Kiến trúc Hanok mái ngói đen cong, tường đá và sân trong mở, mang đậm chất Nho giáo, lại còn có hệ thống sưởi sàn ondol tự nhiên cực “xịn sò”. Điểm đặc biệt của Bukchon là nó không tách biệt mà “đứng hiên ngang” trong đô thị, nơi giá đất “chót vót” và du lịch thì “quá tải” đến mức đau đầu.

Dù không phải Di sản UNESCO, Bukchon vẫn áp dụng quy định bảo tồn “thép”. Nội thất được “lên đời” với sưởi điện, cách âm, nhà vệ sinh khép kín, nhưng mặt tiền? Phải giữ đúng tỷ lệ truyền thống! Chính quyền Seoul không chỉ “nói mồm” mà còn “ra tay” hỗ trợ bằng trợ cấp không hoàn lại và cho vay không lãi suất để sửa chữa, đặc biệt tập trung vào phần ngoại thất. Chi phí thì tùy vào quy mô và vị trí, cực kỳ linh hoạt.

Để “cứu” cư dân khỏi “cơn bão” du lịch, tháng 3/2025, Bukchon Hanok còn “chơi lớn” khi áp dụng giờ giới nghiêm từ 17h đến 10h sáng hôm sau, “cấm cửa” du khách vãng lai. Ai “cố tình” vi phạm? Phạt nóng 100.000 won (khoảng 72 USD)! Chỉ cư dân, chủ kinh doanh và khách lưu trú qua đêm mới được miễn trừ. Nhờ vậy, Bukchon không chỉ bảo tồn giá trị lịch sử mà còn biến Hanok thành không gian sống hiện đại, “hái ra tiền” từ lưu trú và văn hóa. Một cú “ăn điểm” cực mạnh!

Hoành Thôn và Tây Đệ, Trung Quốc – Cả làng cùng ‘làm du lịch’, cùng bảo tồn

Sang tới An Huy, Trung Quốc, chúng ta có hai “ngôi sao” làng cổ khác là Hoành Thôn và Tây Đệ. Hoành Thôn được thành lập năm 1131, phồn thịnh nhờ buôn trà, giấy, muối. Tây Đệ, “ra đời” năm 1047, cũng “ăn nên làm ra” nhờ kinh doanh. Cả hai đều mang kiến trúc An Huy đặc trưng: nhà gỗ ba tầng, sân trời, hệ thống thủy lợi “độc nhất vô nhị” hình trâu hoặc trăng lưỡi liềm, cực kỳ thích nghi với môi trường sông núi ẩm ướt. Năm 2000, UNESCO đã “trao vương miện” Di sản Văn hóa Thế giới cho cặp đôi này, công nhận chúng là biểu tượng kiến trúc và lối sống làng quê truyền thống.

Theo nghiên cứu năm 2024, phần lớn nhà cổ ở đây dễ ẩm mốc, xuống cấp, nguy cơ cháy nổ cao và không tiện nghi. Người dân muốn lắp nhà vệ sinh khép kín, cải thiện điện nước, gia cố kết cấu… nhưng quy định bảo tồn vùng lõi thì “một mực” yêu cầu giữ nguyên bố cục, vật liệu và hình thức. Du lịch phát triển cũng kéo theo áp lực rác thải, nước thải lên hạ tầng cổ xưa, vốn chỉ dành cho quy mô nhỏ.

Vậy người Trung Quốc làm gì? Họ áp dụng mô hình quản lý chuẩn UNESCO, chia vùng “rạch ròi” giữa khu lõi bảo tồn và khu vực đệm. Vùng lõi chỉ tu bổ bằng vật liệu truyền thống, còn vùng đệm và khu dịch vụ rìa làng? Được phép phát triển hạ tầng hiện đại như khách sạn, bãi đỗ xe, hệ thống xử lý nước thải! Điều này giúp cư dân tiếp cận tiện nghi mà không “phá vỡ” quy định.

Đặc biệt, chính quyền tỉnh An Huy còn “trích nóng” một phần doanh thu vé tham quan vào quỹ bảo tồn, dùng để hỗ trợ sửa nhà, an toàn cháy nổ, cải thiện môi trường. Dân làng “hưởng lợi” từ homestay, bán nông sản, từ đó có động lực tự giác chống xây dựng trái phép. Chính quyền còn khuyến khích dân làng tham gia quản lý qua hội đồng làng, hợp tác xã du lịch, tổ chức đào tạo kỹ năng du lịch bền vững. Một mô hình “người người nhà nhà” cùng bảo tồn và phát triển!

Nhìn chung, với các di sản UNESCO, có hai “kim chỉ nam” luôn được nhấn mạnh: tính chân thực và tính toàn vẹn. Chân thực là phải trung thành với thiết kế, vật liệu, bối cảnh văn hóa gốc. Toàn vẹn là phải bảo vệ tổng thể không gian, không để phát triển hiện đại “phá nát” cấu trúc. Từ đó, các quốc gia đều chọn giải pháp: hiện đại hóa bên trong để an toàn, tiện nghi, nhưng VẸN NGUYÊN hình thức bên ngoài và bố cục làng. Các cơ chế tài chính “chìa tay” hỗ trợ cư dân cũng là điều kiện tiên quyết để họ cùng đồng lòng “giữ lửa” cho di sản.