Bia ma nhai khắc trên vách đá – bảo vật quốc gia trong động Kính Chủ
Động Kính Chủ, thuộc phường Phạm Sư Mạnh, Hải Phòng, là nơi lưu giữ hệ thống bia ma nhai được khắc trực tiếp vào vách đá, ghi lại nhiều sự kiện quan trọng xuyên suốt hơn 7 thế kỷ lịch sử.
Là một hang động đá vôi tự nhiên nằm ở Dương Nham, động Kính Chủ từng được vua Lê Thánh Tông (giai đoạn 1442 – 1497) ban tặng danh hiệu “Nam Thiên đệ lục động”. Năm 1962, động chính thức được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa quốc gia. Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ (1966 – 1975), động Kính Chủ đóng vai trò là căn cứ quân sự, nơi Công ty Xăng dầu Hải Phòng sơ tán kho xăng dầu và đã phải hứng chịu nhiều cuộc oanh tạc của máy bay địch.
Động tọa lạc ở sườn phía nam của núi, du khách phải leo 71 bậc đá để đến cửa. Cửa động rộng 18,6 m, cao 7,9 m và sâu 7 m, chia thành hai lối vào dẫn đến ba hang chính. Hang bên trái rộng 6,47 m, cao 5,5 m, sâu 24,1 m và có một ngách nhỏ sâu 3,5 m. Hang giữa rộng 4,6 m với kiến trúc cửa “tam quan” và lòng hang rộng nhất đạt 10,3 m. Từ hang giữa, đi sâu hơn 4 m sẽ gặp ngách thứ ba rộng 2 m, nối thông với ngách của hang bên trái.
Về bài trí thờ tự, phía ngoài bên trái động là ban thờ Tứ trụ Triều đình, quan lớn Tuần Tranh và Đức Thánh Cả. Khu vực trung tâm động thờ Phật. Phía phải động đặt bệ thờ vua Lý Thần Tông, Lý Chiêu Hoàng, Đức Thánh Hiền và Ban Cô; phía trái thờ Thành Hoàng, Đức Ông. Sâu bên trong là tượng Đệ Tam Tổ Trúc Lâm Huyền Quang tôn giả. Phần lớn tượng Phật hiện nay là tượng mới do nhiều pho tượng đá cổ đã bị thất lạc.
Không gian bên trong động mở rộng với những vòm đá cao vút, ánh sáng tự nhiên khéo léo len lỏi qua các khe đá, chiếu rọi xuống lòng động, tạo nên khung cảnh huyền ảo.
Hệ thống Bia Ma Nhai Cổ Kính
Văn bia cổ nhất trong động được danh sĩ Phạm Sư Mạnh thời nhà Trần khắc lên vách đá vào năm 1368. Bia có kích thước 124 x 90 cm, đỉnh vòm, trán và xung quanh trơn, khắc hai chữ “Dương Nham” theo kiểu chữ triện ở góc trên bên trái. Nội dung là một bài thơ 131 chữ Hán, ca ngợi vẻ đẹp của vùng đất Kinh Môn và gợi nhớ về chiến thắng Bạch Đằng lịch sử, khẳng định hào khí cùng tài thao lược của các bậc tiền nhân trong việc giữ gìn chủ quyền đất nước.
Ngoài ra, trên các vách đá và trần hang còn có 47 bia ma nhai khác của nhiều danh nhân văn hóa lớn của Việt Nam qua các thời kỳ, tất cả đều ca ngợi vẻ đẹp thiên nhiên hùng vĩ của núi Dương Nham và động Kính Chủ. Năm 2017, hệ thống bia ma nhai động Kính Chủ đã vinh dự được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia.
Một tấm bia đặc biệt trên nóc động khắc bài thơ của vua Lê Thánh Tông. Bia hình chữ nhật ngang, kích thước 85 x 145 cm, với khoảng 220 chữ và diềm chạm long vân kẻ chỉ kép. Lời tựa kể về việc nhà vua đã cảm tác bài thơ 22 câu 7 chữ này khi đi qua động trong một cuộc hành quân. Bài thơ, một trong những tác phẩm nổi bật của Thiên Nam Động Chủ (bút danh của Lê Thánh Tông), được Ngự tiền học sĩ Hoàng Đàn viết chữ và Chánh chưởng thợ điêu khắc ở Bộ Công khắc.
Một tấm bia khác đáng chú ý gồm 100 chữ, với phần trên khắc thơ chữ Nôm và phần dưới khắc chữ quốc ngữ do Du sĩ hành sơn Trần Quốc Trinh đề.
Động Kính Chủ, với vị trí chiến lược ở cửa ngõ miền Đông Bắc, liền kề châu thổ sông Hồng, đã thu hút nhiều danh nhân qua các thời đại đến đây để chiêm ngưỡng và để lại những dòng suy nghĩ sâu sắc về đất nước và thời cuộc. Các văn bản bia này cũng cung cấp thông tin quý giá về các hoạt động tôn tạo, trùng tu, tạc tượng và việc mua đất cúng chùa.
Lịch Sử Cách Mạng và Quân Sự
Hồ nước trong khuôn viên động ngày nay có nguồn gốc từ một hố bom được hình thành trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Trong thời kỳ cách mạng, động là nơi ẩn náu của cán bộ hoạt động trong vùng, và các sư thầy tại chùa đã có công lớn trong việc nuôi giấu cán bộ. Năm 1950, quân Pháp đã chiếm đóng Kính Chủ, phá hoại nhiều di vật quý và xây dựng hai lô cốt trên đỉnh núi. Đến kháng chiến chống Mỹ, động tiếp tục được sử dụng vào mục đích quân sự, nhưng vào năm 1967, Mỹ đã ném bom trước cửa động, phá hủy hoàn toàn các công trình kiến trúc.
Ngày nay, động Kính Chủ là một phần quan trọng trong 12 điểm thuộc Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc, quần thể này vừa được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới.