Từng là ‘Nữ hoàng bãi tắm’ lừng lẫy, Cửa Tùng (Quảng Trị) gần một thế kỷ trước đã được người Pháp quy hoạch thành khu nghỉ mát hàng đầu miền Trung. Nhưng giờ đây, trước sự tàn phá của thời gian và biến đổi tự nhiên, vẻ đẹp vàng son ấy đang dần mai một, để lại bao tiếc nuối cho một huyền thoại biển cả.
Cửa Tùng – Viên ngọc quý một thời của xứ Trung Kỳ
Nằm kiêu hãnh về phía đông nam tỉnh Quảng Trị, cách trung tâm Đông Hà vỏn vẹn 35 km, bãi tắm Cửa Tùng đầu thế kỷ XX đã vươn mình trở thành điểm đến nghỉ dưỡng “độc tôn” của miền Trung Việt Nam. Không phải ngẫu nhiên mà giới thượng lưu Pháp đã ưu ái phong tặng danh hiệu “Nữ hoàng các bãi tắm” cho Cửa Tùng. Nơi đây sở hữu bờ cát trắng mịn như nhung, trải dài tít tắp và thoai thoải mời gọi, hòa quyện cùng cảnh quan thiên nhiên hoang sơ, hùng vĩ, tạo nên một bức tranh sơn thủy hữu tình lay động lòng người.
Những hình ảnh quý giá về Cửa Tùng, được lưu giữ qua các tấm bưu thiếp từ đầu thế kỷ XX, đã được Hội những người bạn cố đô Huế (AAVH), một tổ chức học thuật uy tín ra đời năm 1913, dày công sưu tầm. Hội này quy tụ những trí thức tâm huyết, chuyên nghiên cứu, bảo tồn giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc của Huế và toàn vùng Trung Kỳ, giúp chúng ta hôm nay có thể phần nào hình dung lại vẻ đẹp rực rỡ của “Nữ hoàng” trong quá khứ.
Bãi biển huyền thoại trong hoài niệm
Thời kỳ hoàng kim, Cửa Tùng không chỉ đẹp về thiên nhiên mà còn được “chắp cánh” bởi bàn tay quy hoạch tài tình của người Pháp. Từ những năm 1910-1920, nơi đây đã được biến thành một khu nghỉ dưỡng đẳng cấp, với hàng loạt biệt thự, nhà khách sang trọng mọc rải rác trên những triền đồi cao, hướng thẳng ra biển, đón trọn làn gió mát lành từ đại dương.
Hình ảnh Cửa Tùng năm 1930 cho thấy một bãi biển còn nguyên vẹn vẻ đẹp hoang sơ. So sánh với ảnh chụp năm 2019, sự thay đổi thật khó tin. Biển cả dường như đã nuốt chửng một phần đáng kể bờ cát trắng, để lại nỗi xót xa khôn tả cho những ai từng say đắm vẻ đẹp xưa cũ.
Không chỉ là điểm du lịch nghỉ dưỡng, Cửa Tùng còn là biểu tượng của sự sang trọng. Khách sạn Grand Cửa Tùng (Grand Hôtel de Cửa Tùng) sừng sững, là nơi lui tới của giới viên chức, binh lính Pháp làm việc tại Trung Kỳ. Kiến trúc Đông Dương mái ngói, kết cấu thấp tầng, hành lang rộng mở và vô số cửa sổ đón gió biển đã tạo nên một không gian nghỉ dưỡng lý tưởng.
Đến tận mùa hè năm 1962, nhà văn Nguyễn Tuân, trong tùy bút “Giữa chiến tranh và hòa bình”, vẫn không ngớt lời ca ngợi Cửa Tùng là bãi biển đẹp nhất Việt Nam. Ông miêu tả vẻ đẹp sống động của nước biển, biến đổi kỳ ảo từ xanh lam sang hồng dưới ánh nắng, cùng sự hòa quyện tuyệt vời giữa trời và sóng. Ông còn nhấn mạnh: “Ngày xưa, thực dân xoàng mới nghỉ ở Sầm Sơn, hạng to hạng bự thì phải ở Cửa Tùng” – một lời khẳng định đanh thép về vị thế “độc tôn” của Cửa Tùng.
Vị trí đắc địa và sự tàn phá của thời gian
Mặc dù nằm trong dải bờ biển Bắc Trung Bộ thường xuyên đón bão, Cửa Tùng lại được thiên nhiên ưu ái với vị trí kín gió nhờ hai mũi đá Si và Lay vươn ra biển, tạo thành một vịnh nhỏ an toàn. Điều này không chỉ giúp tàu thuyền neo đậu mà còn làm giảm thiểu tác động của sóng dữ, giữ cho bãi biển luôn êm đềm.
Theo tài liệu “La Province de Quảng Trị” xuất bản năm 1931, Cửa Tùng là một “trạm nghỉ dưỡng theo mùa” lý tưởng, giúp tránh cái nóng như đổ lửa của gió Lào miền Trung. Cách bãi biển không xa, nhà thờ Di Loan, một công trình kiến trúc Gothic tuyệt đẹp được xây dựng vào năm 1920 do linh mục người Pháp Barthélemy thiết kế, cũng từng là một biểu tượng kiến trúc của miền Trung.
Thế nhưng, sau năm 1945, những biến động lịch sử, chiến tranh triền miên tại vĩ tuyến 17 đã khiến nhà thờ Di Loan và các khách sạn tráng lệ một thời dần xuống cấp, hư hại. Ngày nay, những dấu tích vàng son ấy đã hoàn toàn biến mất, chỉ còn lại trong ký ức và những tư liệu cũ.
“Nữ hoàng” vật lộn giữa dòng chảy đổi thay
Bi kịch chưa dừng lại ở đó. Từ năm 2003, những dự án phát triển cơ sở hạ tầng của tỉnh Quảng Trị, bao gồm hệ thống đê kè chắn sóng, cảng cá Cửa Tùng và cầu Cửa Tùng, đã vô tình làm thay đổi dòng chảy tự nhiên của sông Bến Hải. Hậu quả là bãi tắm Cửa Tùng phải hứng chịu sự xâm thực dữ dội, cát mịn dần bị cuốn trôi, thay vào đó là cát thô, hạt to, ngả vàng, và bờ biển ngày càng dốc đứng. Làn sóng biển từng êm đềm nay đánh thẳng vào bờ kè, xé nát hình hài “Nữ hoàng” một thời.
Nỗi tiếc nuối khôn nguôi dâng trào trong lòng du khách và người dân địa phương khi chứng kiến Cửa Tùng đánh mất vẻ đẹp vốn có. Tỉnh Quảng Trị đã không ngừng nỗ lực, tổ chức hàng loạt hội thảo với sự tham gia của các nhà khoa học và chuyên gia, nhằm tìm kiếm giải pháp khôi phục “Nữ hoàng bãi tắm”. Tuy nhiên, cho đến nay, một phương án khả thi để “hồi sinh” Cửa Tùng vẫn còn là một dấu hỏi lớn, một thách thức cam go mà Quảng Trị đang phải đối mặt.