Nằm khiêm tốn tại số 76 phố Hàng Buồm, giữa dòng người và xe cộ tấp nập của phố cổ Hà Nội, đền Bạch Mã hiện lên như một ốc đảo của sự yên bình. Chỉ cần bước qua cánh cổng rêu phong, mọi ồn ào dường như tan biến, nhường chỗ cho không khí cổ kính, thiêng liêng.
Những ngày đầu năm Bính Ngọ 2026 này, dòng người hành hương và du khách đổ về đền Bạch Mã càng thêm đông đúc. Ai ai cũng mong muốn tìm chút bình yên, cầu an lành, may mắn cho một khởi đầu mới.
Bí ẩn Ngựa Thần và vị Thành hoàng Long Đỗ: Chuyện chưa kể từ ngàn xưa
Trong hệ thống “tứ trấn” bảo vệ kinh thành Thăng Long xưa, đền Bạch Mã là cái tên được nhắc đến sớm nhất, giữ vai trò trấn giữ phía Đông. Nơi đây thờ thần Long Đỗ, vị Thành hoàng huyền thoại gắn liền với núi Nùng, nơi hội tụ linh khí đất trời, ban phước cho kinh đô.
Lật giở những trang sử cũ, ta thấy được sự linh hiển của thần Long Đỗ đã khiến Cao Biền, viên quan đô hộ nhà Đường, phải kinh hồn bạt vía. Hắn ta dù cố công đắp thành Đại La nhưng thành cứ sụt lở liên tục. Khi Long Đỗ hiện linh, Cao Biền đã dùng đủ thứ bùa phép, chôn đồng sắt trấn yểm long mạch, nhưng trong đêm, sấm sét nổi lên, phá tan mọi âm mưu. Biết không thể khuất phục vị thần linh thiêng của nước Nam, Cao Biền đành phải lập đền thờ, cầu xin sự phù hộ.
Nhưng câu chuyện kịch tính nhất phải kể đến khi vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư về Đại La vào năm 1010. Công cuộc xây dựng kinh thành Thăng Long tưởng chừng như không bao giờ kết thúc, cứ xây lên lại đổ sập. Trong lúc gian nan ấy, nhà vua đã tới đền Bạch Mã cầu khẩn. Kì lạ thay, một con ngựa trắng tinh khôi bỗng từ trong đền phi ra, chạy vòng quanh khu đất, in dấu chân rõ mồn một rồi quay trở lại đền và biến mất trong hư vô. Vua Lý Thái Tổ lập tức cho đắp thành theo đúng dấu chân ngựa, và thần kỳ thay, công trình không còn đổ sập nữa! Từ đó, vị thần được phong làm Thành hoàng Thăng Long, còn ngôi đền mang tên Bạch Mã (Ngựa Trắng).
Kiến trúc vượt thời gian: Nét trầm mặc giữa lòng phố thị
Trải qua bao thăng trầm lịch sử, đặc biệt là đợt đại trùng tu vào năm 1839, đền Bạch Mã ngày nay mang đậm dấu ấn kiến trúc thời Nguyễn. Bố cục hài hòa, cân đối trên một trục chính, tạo nên một không gian trang nghiêm nhưng không kém phần uy nghi. Điểm nhấn độc đáo phải kể đến hệ thống mái vòm “vỏ cua” nối liền các tòa nhà, tạo cảm giác liên hoàn, rộng rãi và thoáng đãng, như một lời mời gọi du khách khám phá từng ngóc ngách.
Phương đình của đền nổi bật với những hoa văn, mảng chạm khắc tinh xảo, thể hiện tài hoa của người thợ thủ công xưa. Khu Đại bái sở hữu bộ khung gỗ “chồng rường, giá chiêng” vững chãi, được trang trí bằng họa tiết mây lửa, hoa lá, mỗi chi tiết đều ẩn chứa một câu chuyện, một ý nghĩa sâu xa.
Tiến sâu vào Cung cấm, tượng thần Long Đỗ uy nghi ngự trên ngai vàng, lưng thẳng, đầu đội mũ bình thiên, toàn thân phủ vải đỏ, chỉ để lộ gương mặt linh thiêng. Ngay tại khu vực trung cung, bức tượng ngựa trắng trong tư thế đứng, đai, cương, yên ngựa được sơn son thếp vàng lộng lẫy, biểu trưng cho uy linh của vị thần đã giúp vua dựng thành.
Bạch Mã Tứ Trấn: Lá chắn tâm linh của kinh thành xưa
Cùng với đền Voi Phục (trấn Tây), đền Quán Thánh (trấn Bắc) và đền Kim Liên (trấn Nam), đền Bạch Mã đã tạo nên “Thăng Long tứ trấn” – bốn lá chắn tâm linh vững chãi, bảo vệ kinh thành Thăng Long khỏi mọi hiểm nguy. Vị trí đắc địa trong khu phố cổ cũng khiến đền Bạch Mã trở thành điểm dừng chân không thể bỏ qua của du khách quốc tế khi ghé thăm Hà Nội.
Chị Carotta, một du khách 33 tuổi đến từ Ý, không giấu nổi sự ấn tượng: “Tôi biết đến ngôi đền qua mạng xã hội và hướng dẫn viên. Kiến trúc ở đây hoàn toàn khác biệt so với nhà thờ ở đất nước tôi. Đây thực sự là một trải nghiệm văn hóa thú vị trong chuyến đi của tôi”.
Hội tụ tinh hoa: Kho tàng di vật và tục lệ độc đáo
Đền Bạch Mã không chỉ là một kiến trúc cổ kính mà còn là một kho tàng lịch sử với 15 bia cổ còn lưu giữ, ghi lại sự tích, nghi lễ cúng thần và những lần trùng tu quan trọng. Các đồ lễ bộ, gồm vũ khí cổ như kích, đao, thương, câu liêm… được sơn son thếp vàng, chạm khắc tinh xảo, minh chứng cho một thời oai hùng.
Điều thú vị là trong đền còn có cả tượng Phật, bên cạnh các lư hương, bình đồng và tượng người. Chi tiết này thể hiện rõ nét quan niệm “tam giáo đồng tôn” (Phật, Nho, Đạo cùng tồn tại và tôn trọng lẫn nhau) đã ăn sâu vào đời sống tâm linh của người Việt.
Hàng năm, vào tháng Hai âm lịch, đền Bạch Mã lại rộn ràng mở hội với nghi lễ rước xuân và tục “vọt thổ ngưu” – dùng roi đánh vào trâu đất. Đây là biểu tượng của tục “đả xuân ngưu” của cư dân nông nghiệp xưa, mang ý nghĩa tiễn khí lạnh mùa đông, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Một tục lệ có từ thời vua Lý Thái Tông (năm 1048) và được gìn giữ đến tận ngày nay, như một nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại.
Anh Đặng Quốc Cường, một người con Thái Bình, 48 tuổi, thường xuyên ghé thăm đền Bạch Mã. Với anh, nơi đây không chỉ là điểm đến tâm linh quen thuộc mà còn là nơi gửi gắm niềm tin và sự bình an. “Tôi đến đền để cầu sức khỏe, công danh, tài lộc và bình an cho gia đình. Việc đi đền, chùa đã trở thành thói quen trong đời sống tâm linh của người Việt. Nhưng đền Bạch Mã đặc biệt hơn cả vì là 1 trong 4 ngôi đền linh thiêng thuộc Thăng Long tứ trấn”, anh Cường chia sẻ.
Bởi sự linh thiêng và giá trị lịch sử văn hóa to lớn, mỗi dịp đầu năm mới, đền Bạch Mã lại đón hàng nghìn lượt du khách trong và ngoài nước đến chiêm bái, cầu nguyện, hòa mình vào không gian trầm mặc, linh thiêng của ngôi đền nghìn năm tuổi giữa lòng Thủ đô.