Việc một ngôi nhà hai tầng với khung bê tông “hiện diện” đầy bất ngờ tại làng Lô Lô Chải vào cuối tháng 11/2025 đã thực sự châm ngòi cho một cuộc tranh cãi nảy lửa. Ngôi làng này, vốn được Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc (UN Tourism) vinh danh là “Làng du lịch tốt nhất thế giới” chỉ một tháng trước đó, nhờ vẻ đẹp nguyên sơ của nhà trình tường đất, cảnh quan cao nguyên đá hùng vĩ và bản sắc văn hóa độc đáo của người Lô Lô, bỗng chốc đứng trước nguy cơ… mất “chất”. Hình ảnh công trình hiện đại ấy như một nốt lạc giữa bản giao hưởng cổ kính, khiến nhiều người không khỏi lo ngại về sự phá vỡ cảnh quan truyền thống. Điều đáng nói, hiện tại, địa phương vẫn chưa có một bộ quy chuẩn kiến trúc đủ tinh tế để dung hòa giữa yêu cầu bảo tồn và nhu cầu xây dựng, phát triển của người dân.

Nhưng đừng bi quan! Trên thế giới, nhiều làng cổ danh tiếng từng trải qua những cơn “khủng hoảng” tương tự và đã tìm ra lối thoát đầy ngoạn mục. Hãy cùng “soi” cách các nước láng giềng đã làm để vừa giữ được hồn cốt di sản, vừa nâng tầm chất lượng cuộc sống cho cư dân của mình!

Khi Nhật Bản “trụ vững” giữa bão tuyết và thời gian: Bài học Shirakawago

Xứ sở hoa anh đào có một viên ngọc quý mang tên Shirakawago, nằm ẩn mình giữa tỉnh Gifu, được hình thành từ thế kỷ 17. Ngôi làng nổi tiếng toàn cầu với kiến trúc gassho-zukuri – những mái tranh dốc đứng tựa hai bàn tay chắp lại, kiên cường chống chọi với tuyết dày. Năm 1995, Shirakawago vinh dự được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới. Tuy nhiên, vẻ đẹp này đi kèm với những thách thức không hề nhỏ: mái tranh dễ cháy, nhanh xuống cấp, chi phí tu bổ đắt đỏ và những ngôi nhà cổ khó lòng đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn, sưởi ấm, sinh hoạt hiện đại.

Chính quyền Nhật Bản đã thể hiện sự tinh tế đáng kinh ngạc trong việc tìm lời giải. Họ cho phép gia cố kết cấu thép, lắp đặt hệ thống phòng cháy, điện nước hiện đại ngay bên trong công trình, nhưng “buộc” phải giữ nguyên vẹn lớp vỏ ngoài bằng vật liệu tự nhiên. Bên cạnh đó, các chương trình hỗ trợ tài chính cùng phong trào cộng đồng “Machizukuri” (tạm dịch: xây dựng thành phố/làng) được triển khai rầm rộ, giúp cư dân san sẻ gánh nặng chi phí trùng tu. Nhờ đó, Shirakawago vẫn giữ được diện mạo nguyên bản, đồng thời đảm bảo an toàn và cuộc sống tiện nghi cho người dân – một sự cân bằng gần như hoàn hảo.

Hàn Quốc “thẳng tay” áp giới nghiêm để cứu Bukchon Hanok

Ngay giữa lòng Seoul hiện đại, làng Bukchon Hanok sừng sững với lịch sử hơn 600 năm, từng là nơi ở của giới quý tộc thời Joseon (1392-1910). Kiến trúc Hanok với mái ngói đen cong vút, tường đá và sân trong mở, không chỉ là biểu tượng văn hóa Nho giáo mà còn thông minh thích nghi với khí hậu ôn đới nhờ hệ thống sưởi sàn ondol tự nhiên. Khác biệt với những làng cổ tách biệt, Bukchon nằm ngay trung tâm đô thị, nơi giá đất “nhảy múa” và du khách đổ về ngày một đông, gây ra áp lực quá tải khủng khiếp.

Dù không phải di sản UNESCO, Bukchon vẫn được bảo vệ bởi những quy định cực kỳ nghiêm ngặt. Nội thất có thể được hiện đại hóa với sưởi điện, cách âm, nhà vệ sinh khép kín… nhưng mặt tiền thì “cấm tiệt” mọi sự thay đổi, phải giữ đúng tỷ lệ truyền thống. Chính quyền Seoul không chỉ cung cấp trợ cấp không hoàn lại mà còn cho vay không lãi suất để sửa chữa, đặc biệt ưu tiên ngoại thất. Nhưng điểm nhấn “căng thẳng” nhất là biện pháp quản lý du lịch. Tháng 3/2025, làng Bukchon Hanok táo bạo áp dụng giờ giới nghiêm từ 17h đến 10h sáng hôm sau, phạt đến 100.000 won (khoảng 72 USD) nếu du khách vãng lai vi phạm. Chỉ cư dân, chủ doanh nghiệp và khách lưu trú qua đêm mới được miễn trừ. Đây là một nước cờ “thẳng tay” nhưng hiệu quả, vừa bảo tồn giá trị lịch sử, vừa biến Hanok thành không gian sống tiện nghi, đồng thời thúc đẩy kinh tế du lịch một cách có kiểm soát.

Trung Quốc “phân vùng rõ rệt” để Hoành Thôn và Tây Đệ mãi trường tồn

Hai ngôi làng Hoành Thôn và Tây Đệ thuộc tỉnh An Huy, Trung Quốc, là những điểm đến làm say lòng du khách. Hoành Thôn, thành lập năm 1131, phồn thịnh nhờ thương mại trà, giấy, muối. Tây Đệ, xuất hiện năm 1047, phát triển nhờ dòng họ Hồ kinh doanh thành đạt. Cả hai làng đều mang kiến trúc An Huy đặc trưng với nhà gỗ ba tầng, sân trời và hệ thống thủy lợi hình trâu hay trăng lưỡi liềm, thông minh thích nghi với môi trường sông núi ẩm ướt. Năm 2000, UNESCO đã vinh danh Hoành Thôn và Tây Đệ là Di sản Văn hóa Thế giới, công nhận chúng là biểu tượng cho kiến trúc và lối sống làng quê truyền thống Trung Quốc.

Tuy nhiên, “tuổi tác” cũng mang đến thử thách. Theo một nghiên cứu năm 2024, phần lớn nhà cổ ở đây làm bằng gỗ, đất nện, gạch nung – dễ ẩm mốc, xuống cấp, nguy cơ cháy nổ cao và khó đáp ứng sinh hoạt hiện đại. Nhu cầu lắp nhà vệ sinh khép kín, cải thiện điện nước, gia cố kết cấu là có thật, nhưng các quy định bảo tồn lại yêu cầu giữ nguyên bố cục, vật liệu, hình thức kiến trúc. Du lịch bùng nổ còn tạo áp lực môi trường, rác thải, nước thải lên hệ thống hạ tầng cổ xưa.

Để “giải mã” những mâu thuẫn này, chính quyền địa phương đã triển khai mô hình quản lý chuẩn UNESCO: phân vùng rõ ràng thành khu lõi bảo tồn và khu vực đệm. Vùng lõi chỉ cho phép tu bổ bằng vật liệu truyền thống, còn khu đệm và dịch vụ rìa làng được phép phát triển hạ tầng hiện đại như khách sạn, bãi đỗ xe, hệ thống xử lý nước thải. Cách làm này vừa giảm tải áp lực cho làng cổ, vừa giúp cư dân tiếp cận tiện nghi. Đặc biệt, chính quyền tỉnh An Huy còn trích doanh thu vé tham quan vào quỹ bảo tồn, hỗ trợ sửa chữa nhà cửa, an toàn cháy nổ, cải thiện môi trường. Cư dân không chỉ hưởng lợi gián tiếp từ việc làm homestay, bán nông sản mà còn có động lực tự giác chống xây dựng trái phép. Thêm vào đó, chính quyền còn tổ chức đối thoại, khuyến khích dân làng tham gia quản lý, đào tạo kỹ năng du lịch bền vững, giúp họ chuyển đổi sinh kế mà vẫn giữ gìn bản sắc văn hóa. Các chính sách khuyến khích tham quan ngoài mùa cao điểm và cải thiện giao thông cũng được áp dụng.

Chìa khóa vàng: “Thật” bên ngoài, “hiện đại” bên trong

Từ những câu chuyện trên, hai nguyên tắc cốt lõi của UNESCO luôn được nhấn mạnh khi nói về di sản: tính chân thực (authenticity) và tính toàn vẹn (integrity). Tính chân thực đòi hỏi sự trung thành tuyệt đối với thiết kế, vật liệu và bối cảnh văn hóa nguyên bản. Trong khi đó, tính toàn vẹn yêu cầu bảo vệ toàn bộ không gian, tránh để sự phát triển hiện đại phá vỡ cấu trúc và cảnh quan. Dựa trên đó, các quốc gia đã khéo léo lựa chọn: cho phép hiện đại hóa tiện nghi bên trong công trình để đảm bảo an toàn và chất lượng sống, nhưng giữ nghiêm hình thức bên ngoài và bố cục tổng thể của làng. Song hành với đó là các cơ chế tài chính linh hoạt, giúp chia sẻ chi phí và lợi ích của công tác bảo tồn với chính những người dân đang sống và gìn giữ di sản ấy. Đây có lẽ là công thức vàng để Lô Lô Chải có thể vươn mình, hiện đại hơn mà vẫn vẹn nguyên hồn cốt.