Trong lòng làng cổ Đường Lâm bình yên, một “báu vật” gần 400 năm tuổi vẫn hiên ngang đứng vững, thách thức mọi lời mời chào tiền tỷ. Gia đình ông Nguyễn Văn Hùng, những người con của đất trăm năm, đang giữ gìn không chỉ một căn nhà, mà cả một kho tàng lịch sử, một linh hồn văn hóa bằng tình yêu son sắt.
Sáng cuối tuần, không khí tại gia đình ông Nguyễn Văn Hùng (sinh năm 1961) tấp nập hơn bao giờ hết. Vợ chồng ông cùng các con, mỗi người một việc, thoăn thoắt chuẩn bị. Nào là mẻ chè lam thơm lừng mùi gừng, nào là nồi cá kho tương bần đậm đà hương vị quê hương. Sân nhà được dọn dẹp tinh tươm, bình hoa tươi tắn, ấm trà nóng hổi chờ đón khách quý. Ngôi nhà cổ kính của ông Hùng không chỉ là tổ ấm, mà đã trở thành điểm đến “phải ghé” của Đường Lâm, thu hút du khách thập phương, đặc biệt là vào dịp trước và sau Tết Nguyên đán. Dòng người nườm nượp kéo về, không chỉ để tham quan mà còn để cảm nhận hơi thở của lịch sử, của một nếp nhà Việt cổ.
Trong vai trò “hướng dẫn viên” bất đắc dĩ nhưng đầy tự hào, ông Hùng say sưa kể về ngôi nhà, về “báu vật” được xây dựng từ năm 1649, đã trải qua 12 đời con cháu bền bỉ gìn giữ. Đến năm 2014, ngôi nhà này đã cùng cổng làng Mông Phụ, chùa Ón, nhà thờ Giang Văn Minh vinh dự nhận Giải thưởng Bảo tồn di sản văn hóa năm 2013 của UNESCO khu vực Châu Á – Thái Bình Dương. Một sự công nhận xứng đáng cho những giá trị kiến trúc, văn hóa và lịch sử mà nó mang lại, đặc biệt trong bối cảnh nhiều công trình cổ ở Đường Lâm đang phải đối mặt với sự xuống cấp.
Hành trình khám phá bắt đầu từ chiếc cổng đá ong vững chãi, nhuốm màu thời gian, được dựng lên bằng kỹ thuật cổ truyền với đá ong, bã trấu và bùn. Bước qua ngưỡng cửa, một không gian khác biệt mở ra: khoảng sân rợp bóng cây cổ thụ, mang đến cảm giác yên tĩnh, thanh bình đến lạ. Bà Trịnh Thu Hằng, một du khách từ Hoàn Kiếm, Hà Nội, không giấu nổi sự xúc động: “Vừa đặt chân vào đây, tôi như được trở về tuổi thơ của hơn nửa thế kỷ trước. Khung cảnh này khác một trời một vực so với sự ồn ào, bê tông hóa ở thành phố!” Một lời cảm thán chạm đến trái tim, khẳng định giá trị vượt thời gian của ngôi nhà.
Ngôi nhà chính được xây dựng theo kiến trúc “5 gian 2 dĩ” đặc trưng của người Việt cổ. Ba gian giữa uy nghi là không gian thờ cúng tổ tiên, nơi linh khí tụ hội, cạnh đó là bộ trường kỷ cổ kính dùng để tiếp khách. Hai gian bên là nơi nghỉ ngơi, chốn riêng tư của gia đình. Ông Hùng kể, dù ngôi nhà được truyền lại cho con trưởng qua nhiều thế hệ, nhưng tài liệu về lịch sử lại khan hiếm. Mãi đến khi các nhà nghiên cứu vào cuộc, họ mới tìm thấy mốc thời gian “năm 1649” khắc trên tấm bảng gỗ tổ tiên để lại. Từ đó, lịch sử ngôi nhà mới được xác định rõ ràng. Theo phỏng đoán của ông Hùng, chủ nhân đầu tiên có lẽ là một nhà nho tài đức, được dân làng kính trọng, chứ không hẳn là một thương gia giàu có. “Một ngôi nhà lớn, xây dựng kỳ công đến vậy, chắc chắn tốn kém vô cùng!” – ông Hùng thốt lên, ngầm khẳng định sự quý giá của công trình.
Dẫu thời gian nghiệt ngã khiến một số hạng mục xuống cấp, nhưng điều đáng kinh ngạc là các thế hệ gia chủ chưa bao giờ có ý định tháo dỡ hay thay mới. Họ chọn cách chống đỡ tạm thời, giữ lại nguyên trạng từng thanh gỗ, từng viên đá ong. Ngôi nhà được xây dựng chủ yếu từ gỗ mít, gỗ xoan và đặc biệt là tường đá ong – một loại vật liệu “thần kỳ” giúp ngôi nhà mát rượi vào mùa hè oi ả, và ấm áp lạ thường khi đông về, lại còn có khả năng chống ồn cực đỉnh!
Từng vách ngăn phòng đều được chế tác vô cùng cầu kỳ, thể hiện sự tinh xảo và óc thẩm mỹ vượt thời gian của người xưa. Đặc biệt, hệ thống cửa chính được thiết kế để có thể tháo lắp dễ dàng. Ông Hùng giải thích, đây là một sáng tạo độc đáo của cha ông: khi nhà có đại sự như cỗ tiệc, giỗ chạp hay khao thọ, chỉ cần tháo cửa xuống, đặt làm chiếu ngồi, vừa tiện lợi lại vừa tạo không gian thông thoáng, rộng rãi cho cả nhà!
Bước ngoặt lớn đến vào năm 2008, khi làng Đường Lâm được công nhận là di tích cấp Quốc gia. Ngôi nhà may mắn được tổ chức Jica (Nhật Bản) hỗ trợ bảo tồn, trùng tu lần đầu tiên. Điều đáng nói là toàn bộ kết cấu gốc của ngôi nhà vẫn được giữ nguyên, chỉ những phần xuống cấp mới được phục chế bằng cách “cấy ghép” thêm vật liệu kết dính, đảm bảo sự vững chắc mà vẫn tôn trọng nguyên bản.
Cánh cửa ra vào, vốn đã tồn tại hàng trăm năm, vẫn giữ nguyên cách khóa then cài mộc mạc. Bên trong lẫn bên ngoài, những trụ đá xanh được cắt gọt thủ công tinh xảo, sừng sững nâng đỡ toàn bộ ngôi nhà, thách thức mọi giông bão. Mái nhà lợp ngói mũi hài, từng lớp xếp chồng lên nhau, tạo nên sự bền vững đáng kinh ngạc. Cứ khoảng 15 năm, cả gia đình lại cùng nhau đảo ngói, kiểm tra từng viên, thay thế những mảnh vỡ và dọn dẹp sạch sẽ, như một nghi lễ tri ân với thời gian. Bước vào không gian bên trong, du khách sẽ choáng ngợp trước những đồ vật cổ có giá trị văn hóa và niên đại đáng nể: từ bình sứ, bát sứ đến chiếc mâm đồng ba chân quý hiếm.
Đặc biệt, chiếc mâm đồng ba chân lấp lánh kia, mang niên đại hơn ba thế kỷ, từng là biểu tượng của sự giàu có, chỉ những gia đình thực sự khá giả mới đủ điều kiện sở hữu! Ông Hùng bùi ngùi kể lại, đã có không ít người từ phương xa tìm đến, ngỏ ý mua lại ngôi nhà với giá hàng tỷ đồng. Nhưng tất cả đều nhận được cái lắc đầu kiên quyết từ gia đình ông. “Bảo tồn một ngôi nhà cổ không hề dễ dàng, cuộc sống trong đó cũng có nhiều bất tiện. Nhưng với chúng tôi, đây là báu vật vô giá cha ông truyền lại, không thể nào đong đếm bằng tiền bạc. Ngôi nhà còn đó, thì con cháu chúng tôi còn được tìm về cội nguồn, còn được học về lịch sử gia đình, lịch sử dân tộc!” – lời ông Hùng thốt ra như một lời thề, chạm đến tận đáy lòng người nghe.
Giờ đây, vợ chồng ông cùng các con không chỉ giữ gìn mà còn “thổi hồn” vào ngôi nhà cổ bằng cách phát triển du lịch. Du khách không chỉ được lắng nghe câu chuyện lịch sử, chiêm ngưỡng kiến trúc độc đáo mà còn được tự tay trải nghiệm quy trình làm chè lam truyền thống, và đặc biệt hơn cả là thưởng thức mâm cơm đặc sản Đường Lâm trứ danh. Thịt quay đòn giòn rụm, gà mía thơm lừng, cá kho tương đậm đà, củ cải khô xào lòng mề… tất cả tạo nên một bữa tiệc vị giác khó quên. “Đó là cách để ngôi nhà này không chỉ là di sản, mà còn sống động, có hồn và trở nên giá trị đặc biệt hơn bao giờ hết!” – ông Hùng tự hào chia sẻ, ánh mắt lấp lánh niềm vui.
