Thành cổ Bạch Đằng – Nơi ghi dấu chiến thắng lịch sử
Tên công trình: Thành cổ Bạch Đằng
Vị trí – địa chỉ: Bạch Đằng, tỉnh Quảng Ninh
Niên đại xây dựng: Đầu thế kỷ 10
Người xây dựng / triều đại: Triệu Đại
Loại công trình: Thành lũy
Vật liệu chính / phong cách kiến trúc: Gạch nung, phong cách kiến trúc cổ điển
Quy mô: (Mặt bằng rộng lớn, hình khối tổng thể đơn giản)
Thành cổ Bạch Đằng không chỉ là một địa danh đơn thuần, mà đã trở thành biểu tượng vĩnh cửu trong tâm thức mỗi người Việt Nam, đại diện cho ý chí quật cường và tinh thần độc lập dân tộc. Nằm trên dòng sông Bạch Đằng hùng vĩ, nơi từng chứng kiến ba trận thủy chiến lẫy lừng đi vào sử sách, di tích Thành cổ Bạch Đằng là minh chứng sống động cho những chiến công hiển hách, khẳng định chủ quyền của Đại Việt trước các thế lực ngoại bang phương Bắc. Từ ngàn xưa đến nay, mỗi khi nhắc đến Thành cổ Bạch Đằng, ta lại cảm nhận được sự thôi thúc của một lịch sử oai hùng, nơi mà trí tuệ và lòng dũng cảm của cha ông đã được tôi luyện và tỏa sáng rực rỡ, để lại những bài học vô giá về nghệ thuật quân sự và tinh thần đoàn kết toàn dân.
Giới thiệu về Thành cổ Bạch Đằng
Vị trí địa lý và tầm quan trọng chiến lược
Thành cổ Bạch Đằng nằm trong khu vực hạ lưu sông Bạch Đằng, thuộc địa phận thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh và huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng ngày nay. Đây là một vị trí địa lý vô cùng đắc địa, là cửa ngõ giao thông đường thủy quan trọng nối liền biển Đông với nội địa, đồng thời là yết hầu phòng thủ phía Đông Bắc của quốc gia. Dòng sông Bạch Đằng quanh co, hiểm trở với nhiều cửa lạch, bãi bồi cùng hệ thống rừng ngập mặn dày đặc đã tạo nên một chiến trường tự nhiên lý tưởng cho việc triển khai các kế sách quân sự đặc biệt. Chính vì thế, từ thời Ngô Quyền đến nhà Trần, các vị anh hùng dân tộc đã khéo léo tận dụng địa hình này để biến dòng sông thành “cối xay thịt” khổng lồ, nhấn chìm ý đồ xâm lược của kẻ thù.
Ý nghĩa lịch sử trường tồn của di tích
Thành cổ Bạch Đằng không chỉ là một di tích khảo cổ mà còn là một kho tàng lịch sử khổng lồ, ẩn chứa những giá trị văn hóa và tinh thần vô cùng sâu sắc. Nơi đây không chỉ là địa điểm của những trận đánh mà còn là nơi khẳng định sự hình thành và phát triển của một quốc gia độc lập, tự chủ. Mỗi chiếc cọc gỗ còn sót lại, mỗi mảnh gốm vỡ tìm thấy dưới lòng đất đều kể lại câu chuyện về ý chí giữ nước, về lòng yêu nước nồng nàn của các thế hệ tiền nhân. Di tích Thành cổ Bạch Đằng đã trở thành một biểu tượng bất diệt cho tinh thần tự lực, tự cường của dân tộc Việt Nam, nhắc nhở các thế hệ con cháu về trách nhiệm bảo vệ và xây dựng đất nước ngày càng giàu đẹp.
Những chiến thắng vĩ đại trên sông Bạch Đằng
Trận chiến của Ngô Quyền và bãi cọc đầu tiên
Năm 938, sau hơn một nghìn năm Bắc thuộc, Ngô Quyền đã lãnh đạo nhân dân ta làm nên chiến thắng Bạch Đằng lừng lẫy, mở ra kỷ nguyên độc lập lâu dài cho dân tộc. Kế sách của Ngô Quyền vô cùng độc đáo và sáng tạo. Ông đã cho quân lính đóng hàng nghìn cọc gỗ lim vót nhọn đầu bịt sắt xuống lòng sông Bạch Đằng, tại những nơi hiểm yếu và giấu chúng dưới mực nước khi thủy triều lên. Khi thủy triều xuống, bãi cọc lộ ra, trở thành mồ chôn quân thù. Chiến thắng này không chỉ đánh tan quân Nam Hán mà còn đặt nền móng vững chắc cho nền độc lập của nước nhà, khẳng định tài năng quân sự kiệt xuất của người Việt.
Thắng lợi của Lê Hoàn chống Tống
Hơn nửa thế kỷ sau, vào năm 981, quân Tống lại một lần nữa dòm ngó bờ cõi Đại Việt. Kế thừa và phát triển nghệ thuật quân sự của Ngô Quyền, vua Lê Hoàn đã tái lập trận địa cọc trên sông Bạch Đằng để đối phó với đội thủy binh hùng mạnh của nhà Tống. Vẫn là những chiếc cọc gỗ, vẫn là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa yếu tố thiên nhiên và mưu lược con người, trận Bạch Đằng lần thứ hai dưới sự chỉ huy của Lê Hoàn đã khiến quân Tống đại bại, buộc chúng phải từ bỏ ý định xâm lược và giữ vững nền độc lập cho Đại Cồ Việt. Chiến thắng này thêm một lần nữa khẳng định giá trị của Thành cổ Bạch Đằng trong lịch sử chống ngoại xâm.
Đại thắng Bạch Đằng năm 1288 của Trần Hưng Đạo
Đỉnh cao của nghệ thuật quân sự trên sông Bạch Đằng chính là đại thắng năm 1288, dưới sự chỉ huy tài tình của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Sau hai lần thất bại, quân Nguyên Mông lần thứ ba kéo sang xâm lược Đại Việt với tham vọng bành trướng khắp thế giới. Trước sức mạnh chưa từng có của kẻ thù, Trần Hưng Đạo đã huy động toàn dân cùng với nhà Trần thực hiện kế sách “vườn không nhà trống”, rút lui chiến lược để bảo toàn lực lượng. Đến trận quyết định trên sông Bạch Đằng, với việc lợi dụng địa hình hiểm trở và bãi cọc nhọn đã được bố trí từ trước, quân dân Đại Việt đã tiêu diệt hoàn toàn thủy quân Nguyên Mông, bắt sống nhiều tướng lĩnh địch. Đây là một trong những chiến công vĩ đại nhất trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc, đưa tên tuổi của Trần Hưng Đạo và Thành cổ Bạch Đằng vang danh sử sách toàn cầu.
Thành cổ Bạch Đằng – Di sản khảo cổ và lịch sử
Phát hiện và khai quật các bãi cọc cổ
Trong suốt chiều dài lịch sử, các bãi cọc Bạch Đằng từng được nhắc đến trong các thư tịch cổ nhưng phải đến thế kỷ XX, đặc biệt là từ năm 1953 trở đi, các nhà khảo cổ học Việt Nam mới bắt đầu công cuộc tìm kiếm và khai quật một cách bài bản. Qua nhiều đợt khảo sát và khai quật, nhiều bãi cọc gỗ lim vót nhọn, có đường kính lớn và được đẽo gọt công phu đã được tìm thấy tại các địa điểm như Đồng Vạn Muối, Đồng Má Ngựa, Yên Giang. Các phát hiện này đã cung cấp những bằng chứng vật chất cụ thể, xác thực cho những ghi chép lịch sử về ba trận thủy chiến lừng lẫy trên sông Bạch Đằng. Mỗi bãi cọc được phát hiện đều mang những đặc điểm riêng về kỹ thuật đóng cọc, cho thấy sự phát triển trong nghệ thuật quân sự qua từng thời kỳ.
Giá trị khoa học và văn hóa của di chỉ
Di chỉ Thành cổ Bạch Đằng mang giá trị khoa học đặc biệt quan trọng trong việc nghiên cứu về lịch sử quân sự, kỹ thuật đóng cọc, và nghệ thuật thủy chiến của người Việt cổ. Việc phân tích cấu trúc cọc, loại gỗ sử dụng, và cách bố trí trận địa đã giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về tầm vóc của các trận đánh. Về mặt văn hóa, Thành cổ Bạch Đằng là một minh chứng hùng hồn cho sức sáng tạo, ý chí kiên cường và lòng yêu nước của dân tộc Việt Nam. Nơi đây không chỉ là tài liệu quý giá cho các nhà nghiên cứu mà còn là nguồn cảm hứng bất tận cho văn học, nghệ thuật và giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống hào hùng của cha ông.
Các hiện vật và bằng chứng lịch sử
Ngoài các bãi cọc gỗ, quá trình khảo cổ tại Thành cổ Bạch Đằng còn phát hiện nhiều hiện vật khác như các loại gốm sứ, đồ đá, đồ sắt có niên đại từ thế kỷ X đến thế kỷ XIII. Những hiện vật này cung cấp thêm thông tin về đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa của cư dân vùng cửa sông trong các thời kỳ lịch sử đó. Đặc biệt, việc tìm thấy các mảnh vỡ gốm sứ có nguồn gốc từ Trung Quốc cũng cho thấy sự giao thương, tiếp xúc giữa hai quốc gia, đồng thời giúp xác định niên đại chính xác hơn cho các tầng văn hóa. Tất cả những hiện vật này đã cùng nhau vẽ nên một bức tranh toàn cảnh và chân thực về một Thành cổ Bạch Đằng không chỉ là chiến trường mà còn là một trung tâm văn hóa sôi động.
Bảo tồn và phát huy giá trị Thành cổ Bạch Đằng
Những nỗ lực bảo tồn di tích quốc gia đặc biệt
Trước giá trị lịch sử và văn hóa to lớn, Thành cổ Bạch Đằng đã được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt. Để bảo tồn di sản quý báu này, các cơ quan chức năng, chính quyền địa phương và các nhà khoa học đã và đang triển khai nhiều dự án, chương trình khoa học cụ thể. Các bãi cọc sau khi khai quật được bảo quản cẩn thận trong môi trường nước hoặc hóa chất đặc biệt để tránh bị phân hủy. Việc xây dựng các nhà che, mái bảo vệ tại các khu vực lộ thiên cũng được chú trọng. Đồng thời, công tác quy hoạch tổng thể khu di tích cũng được tiến hành để vừa bảo vệ nguyên trạng các di chỉ, vừa tạo không gian cho việc nghiên cứu và tham quan.
Phát huy giá trị giáo dục và nghiên cứu
Thành cổ Bạch Đằng là một “bảo tàng sống” về lịch sử dân tộc. Vì vậy, việc phát huy giá trị giáo dục của di tích này là vô cùng quan trọng. Các trường học thường xuyên tổ chức các chuyến tham quan dã ngoại cho học sinh, sinh viên đến Thành cổ Bạch Đằng để tìm hiểu về lịch sử, khơi gợi lòng yêu nước và niềm tự hào dân tộc. Các tài liệu nghiên cứu, sách báo, phim tài liệu về Bạch Đằng cũng được xuất bản rộng rãi để phổ biến kiến thức đến cộng đồng. Hơn nữa, các hội thảo khoa học quốc tế về Thành cổ Bạch Đằng cũng được tổ chức định kỳ, thu hút sự quan tâm của các học giả trong và ngoài nước, góp phần nâng cao vị thế của di sản này trên bản đồ khoa học thế giới.
Vai trò của cộng đồng trong bảo vệ di sản
Công tác bảo tồn và phát huy giá trị Thành cổ Bạch Đằng không thể thiếu sự chung tay của cộng đồng. Người dân địa phương, đặc biệt là những ngư dân, người dân sinh sống gần khu vực di tích, đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát, phát hiện và báo cáo các hiện vật mới. Họ cũng là những người trực tiếp gìn giữ và truyền bá những câu chuyện, truyền thuyết về Thành cổ Bạch Đằng cho các thế hệ sau. Các hoạt động tình nguyện, tham gia vệ sinh môi trường khu di tích, hay đơn giản là ý thức không xâm phạm, phá hoại di sản đều góp phần tạo nên một môi trường bền vững cho việc bảo tồn Thành cổ Bạch Đằng. Sự gắn kết giữa di tích và cộng đồng chính là yếu tố then chốt để di sản này mãi trường tồn với thời gian.
Thành cổ Bạch Đằng – Điểm đến văn hóa và du lịch
Trải nghiệm tham quan và tìm hiểu lịch sử
Thành cổ Bạch Đằng ngày nay đã trở thành một điểm đến hấp dẫn đối với du khách và những ai đam mê lịch sử. Đến với Thành cổ Bạch Đằng, du khách sẽ có cơ hội tham quan các khu trưng bày hiện vật khảo cổ, các mô hình trận địa cọc, và những hình ảnh tái hiện lại các trận đánh lịch sử. Đặc biệt, việc được tận mắt chứng kiến những chiếc cọc gỗ hàng nghìn năm tuổi, nghe kể về những mưu lược tài tình của cha ông sẽ mang lại những trải nghiệm chân thực và xúc động. Cảnh quan thiên nhiên thơ mộng của sông Bạch Đằng cũng góp phần tạo nên một không gian thanh bình, lý tưởng để du khách vừa thưởng ngoạn cảnh đẹp, vừa chiêm nghiệm về những trang sử vàng son của dân tộc.
Lễ hội và các hoạt động văn hóa truyền thống
Hàng năm, tại khu vực Thành cổ Bạch Đằng thường diễn ra nhiều lễ hội và hoạt động văn hóa truyền thống nhằm tưởng nhớ công ơn của các vị anh hùng dân tộc và ôn lại hào khí Bạch Đằng. Đặc biệt là Lễ hội Bạch Đằng, được tổ chức vào ngày 8 tháng 3 âm lịch, thu hút đông đảo du khách và người dân địa phương tham gia. Lễ hội bao gồm các nghi thức trang trọng như rước kiệu, tế lễ, cùng với các trò chơi dân gian, biểu diễn nghệ thuật truyền thống. Đây là dịp để mọi người cùng nhau tưởng niệm, tri ân và tự hào về những chiến công hiển hách trên dòng sông lịch sử.
Phát triển du lịch bền vững gắn liền với di sản
Việc phát triển du lịch tại Thành cổ Bạch Đằng cần được thực hiện một cách bền vững, gắn liền với công tác bảo tồn di sản. Các dự án du lịch không chỉ nhằm mục đích khai thác kinh tế mà còn phải chú trọng đến việc giáo dục du khách về giá trị của di tích, khuyến khích họ có ý thức bảo vệ môi trường và tôn trọng văn hóa địa phương. Việc phát triển các sản phẩm du lịch độc đáo như trải nghiệm đi thuyền trên sông Bạch Đằng, tham quan làng nghề truyền thống hay thưởng thức ẩm thực địa phương sẽ góp phần làm phong phú thêm trải nghiệm của du khách, đồng thời mang lại sinh kế cho cộng đồng. Thành cổ Bạch Đằng trong tương lai sẽ tiếp tục là một điểm sáng, nơi mà quá khứ và hiện tại hòa quyện, kể lại câu chuyện về một dân tộc kiên cường và bất khuất.
